Son yıllarda çocuklara yönelik tüplü dalış programları dünya genelinde olduğu gibi Türkiye'de de giderek daha fazla ilgi görüyor.
Artık eğitim sistemleri ve mevcut ülke yasalarının elverdiği ölçüde, sekiz yaşından itibaren çocuklar kontrollü programlarla sualtı dünyasıyla tanışabiliyor. Bunun sonrasında ise ülke yasalarına ve eğitim şirketlerinin kurallarına göre değişmekle birlikte, on yaşından itibaren belirli sınırlar içinde açık su dalışlarına başlayabilmekteler.
Yaşadığımız coğrafyanın sualtıcılarının bin yıllık meselesi olan çocuk dalışı da son dönemlerde yapılan çalışmalarla (ki bir kısmının içine ben de bir miktar tuz attım) iyisiyle kötüsüyle bir yerden başlangıç aldı. Zaten canım ülkemin neredeyse tüm kamu işlerinde genel prensip "kervan yolda düzülür" mantığı olduğu için, ilerleyen günlerde bu yeni alanın daha düzenli ve açık kurallara sahip olacağı umudunu taşıyorum.
Bu gelişmeler hem dalış endüstrisi adına hem de gelecek nesillere deniz sevgisini erken yaşta kazandırmak, ailece paylaşılabilecek yeni bir yaşam deneyimi oluşturmak ve çocukların özgüvenini geliştirmek açısından son derece kıymetli. Ancak bu ilginin beraberinde getirdiği ağır bir sorumluluk var. Ve yine birtakım ticari kaygılar ve sektörel "acelecilik" nedeniyle bazı şeylerin göz ardı edildiğini üzülerek gözlemlemeye devam etmekteyim.
Çocuklara tüplü dalış öğretmek, yetişkinlere verilen eğitimin daha küçük ekipmanlarla uygulanması değildir.
Tam tersine...
Çocuklarla dalış, teknik bilgiden önce çocuk gelişimini anlamayı gerektiren, tamamen ayrı bir uzmanlık alanıdır. Bugün elimizde bulunan bilimsel çalışmalar da tam olarak bunu söylüyor.
Asıl Soru "Kaç Yaşında?" Değil, "Hazır mı?"
Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi Türkiye'de de anne babaların en sık sorduğu soru şudur: "Çocuğum kaç yaşında dalışa başlayabilir?"
Evet, ortada yasal ve medikal limitler var ve bu limitlere göre hareket edilmesi gerekiyor. Ancak bu sorulan, eksik ve hatalı bir sorudur. Çünkü aynı takvim yaşında olan iki çocuk tamamen farklı karakterler sergileyebilir. Bir çocuk beklenmedik bir durumda sakin kalabilirken, diğeri küçük bir aksilikte paniğe kapılabilir. Birisi talimatları dikkatle uygularken, diğeri heyecanlandığında öğrendiği her şeyi unutabilir. Bilimsel araştırmalar da bunu doğruluyor.
Çocuk konusunda aklımızdan çıkarmamamız gereken şey; takvim yaşı ile psikolojik olgunluğun aynı şey olmadığıdır.
Çocukların karar verme becerileri, dikkat süreleri, risk algıları ve stres altında davranış biçimleri aynı yaş grubunda bile büyük farklılık gösterebilir. Bu nedenle çocuk dalışında en önemli kriter yaş değil, hazır oluş düzeyidir.
DAN Verileri ve James Reason'ın İsviçre Peyniri
Divers Alert Network (DAN) tarafından incelenen 149 çocuk dalgıca ait acil yardım kayıtları, çocuk dalış güvenliği konusunda önemli ipuçları sunuyor.
İlk bakışta en dikkat çekici bulgu, yapılan başvuruların büyük bölümünün dekompresyon hastalığı (DCS) şüphesiyle gerçekleşmiş olmasıdır. Ancak kesin tanılar incelendiğinde tablo değişiyor. Gerçek DCS vakalarının oranı oldukça düşük kalırken, çocuklarda en sık görülen dalış yaralanmasının kulak ve sinüs barotravmaları olduğu görülüyor.
Fakat araştırmanın en önemli mesajı burada değil. En dikkat çekici bulgu, ciddi yaralanmaların çoğunda ortak bir davranış zincirinin bulunmasıdır.
Havacılık güvenliğinin ve İnsan Faktörleri (Human Factors) disiplininin büyük gurusu Profesör James Reason, kazaların asla tek bir hata yüzünden gerçekleşmediğini söyler. Onun geliştirdiği; bugün havacılıktan uzay çalışmalarına, nükleer santral yönetiminden tıbba kadar tüm yüksek riskli alanlarda kabul gören İsviçre Peyniri Modeli bu durumu harika açıklar.
Sistemde üst üste gelen savunma hatları vardır ve bunları yan yana duran İsviçre peyniri dilimleri gibi düşünebiliriz. Her dilimde, yani her aşamada bazı delikler (zafiyetler, anlık insan hataları veya gözden kaçan detaylar) bulunur. Normalde bu delikler farklı yerlerdedir ve sistem tehlikeyi engeller. Ancak bazen öyle bir an gelir ki, o peynir dilimlerindeki delikler aynı hizaya gelir. İşte tehlike ışığı o deliklerin tamamından geçip karşıya ulaştığı an kaza kaçınılmaz olur.
DAN verilerini dikkatli incelediğinizde, çocuk dalış kazalarında karşınıza çıkacak şey de tam olarak bu peynir deliklerinin hizalanmasıdır:
Kaygı dilimi aralanır,
Kontrolün kaybedilmesi deliği açılır,
Hızlı yükseliş hatası devreye girer,
Nefesin tutulması zafiyeti eklenir...
Ve en sonunda delikler birleşerek akciğer barotravmasına yol açar.
Yani sorun çoğu zaman ekipmanda başlamıyor. Çocuğun zihninde, ilk peynir diliminin delinmesiyle başlıyor.
Çocuklarda Güvenlik, Ekipmanla Değil Psikolojik Güvenlikle Başlar
Yıllardır dalış güvenliği denildiğinde aklımıza ilk gelen şey ekipman oluyor. Oysa askeri ve sivil havacılıkta görev yaptığım uzun yıllar boyunca, uçuş emniyeti standartlarında bizzat tecrübe ettiğim İnsan Faktörleri (Human Factors) yaklaşımı bize bambaşka bir gerçeği gösteriyor. İnsanlar çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil; stres altında doğru karar veremedikleri, o peynir deliklerinin hizalanmasını önleyemedikleri için hata yapıyor.
Bu durum çocuklarda çok daha belirgin çünkü çocuklar yetişkinler kadar gelişmiş bir risk değerlendirme mekanizmasına sahip değiller. Korkularını çoğu zaman doğrudan ifade edemiyorlar. "Bilmiyorum", "Korktum" veya "Yapamayacağım" demek yerine sessizleşiyor, nefes alışları değişiyor veya hareketleri kontrolsüz hâle geliyor.
Suya bir çocukla girdiğinde uçuş emniyeti mantığıyla düşünen iyi bir scuba eğitmeni; çocuktaki bu belirtileri ekipman arızasından çok daha önce fark edebilen ve peynir dilimlerindeki deliklerin hizalanmasını daha ilk saniyede kesebilen kişidir.
Çünkü çocuklar çoğu zaman konuşarak değil, davranışlarıyla yardım isterler.
Çocuk Dalışında Buddy Sistemi Yeterli mi?
ncelediğim DAN araştırmasının üzerinde durduğu en önemli önerilerden biri de buddy sistemiyle ilgili. Yetişkin dalışında buddy sistemi güvenliğin temel taşlarından biridir. Ancak çocuklarda aynı yaklaşım her zaman yeterli olmayabilir. Çünkü buddy olmak yalnızca aynı suyu paylaşmak değildir.
Durumsal farkındalık,
Sorunu doğru değerlendirebilmek,
Gerektiğinde doğru müdahaleyi yapabilmek...
Yukarıda saydığım bu ana hatlar sualtı dünyasında belirli ve ciddi bir olgunluk gerektirir. Bu nedenle araştırmacılar mümkün olduğunca iki yetişkin ve bir çocuk şeklindeki buddy düzeninin daha güvenli olacağını ifade ediyor. Özellikle yetişkinlerden birinin çocuğu yakından tanıyan ebeveyn veya aile bireyi olması önemli bir avantaj sağlıyor. Çünkü çocuklarda stres belirtilerini, yani ilk deliğin ne zaman açıldığını ilk fark eden kişi, çoğu zaman onları en iyi tanıyan yetişkin oluyor.
Eğitmenin Görevi Sadece Beceri Öğretmek Değildir
Çocuk eğitmenliği, iyi dalış yaptırabilmekten çok daha fazlasıdır. İyi çocuk eğitmeni çocuğun dikkatinin dağıldığını fark eder, gereksiz özgüveni de aşırı çekingenliği de okuyabilir, stres belirtilerini teknik hatadan önce görebilir.
Eğitmenin yapması gereken en önemli şeylerden biri de çocuğun hata yapmaktan korkmadığı bir öğrenme ortamı oluşturmaktır. İnsan Faktörleri yaklaşımında buna psikolojik güvenlik denir. Psikolojik güvenlik, çocuğun "Anlamadım", "Korktum" veya "Tekrar deneyebilir miyiz?" diyebilmesidir. Çünkü çocukların en büyük riski hata yapmak değildir; hata yaptığını söyleyememektir.
Anne ve Babalar Nelere Dikkat Etmeli?
Çocuğunuz için bir dalış merkezi seçerken yalnızca duvardaki uluslararası sertifikalara bakmanız yeterli değildir. Bence lütfen aşağıdaki soruların da cevaplarını arayınız:
Eğitmenin çocuklarla çalışma deneyimi var mı?
Eğitim grupları kaç kişiden oluşuyor?
Çocuklara özel (küçük yapılı ve hafif) ekipman kullanılıyor mu? (Bu başlık en önemlilerden biri. Bu başlığın alt listesi; regülatör mapasının ölçüsünden başlar, şnorkel boyu, ağırlık kemeri ölçüsü ve çocuk ağırlığına kadar uzar gider.)
Eğitimler kontrollü ortamlarda mı başlıyor?
Kaygı yaşayan çocuklara yaklaşım ve desensitizasyon (duyarsızlaştırma) planları var mı?
Çocukların öğrenme hızına göre eğitim esnetilebiliyor mu?
İyi bir merkez, çocuğun bir an önce sertifika almasına değil, güvenle öğrenmesine odaklanır.
Türkiye'de Çocuk Dalışına Yeni Bir Bakış Gerekli
Bugün çocuk dalışı konuşulurken çoğunlukla yaş sınırları, sertifika programları ve ekipmanlar tartışılıyor. Oysa dünya artık farklı bir noktaya geliyor. Modern güvenlik anlayışı yalnızca "Çocuğa ne öğrettik?" sorusunu sormuyor. Şunu da soruyor: "Çocuk o bilgiyi stres altında kullanabilecek mi?"
İşte gerçek güvenlik burada başlıyor. Çocuklara dalış öğretmek, yalnızca maske boşaltmayı veya regülatörü bulmayı öğretmek değildir. Onlara sakin kalmayı, yardım istemenin doğal olduğunu, dalışı iptal etmenin bir başarısızlık olmadığını ve güvenliğin her zaman maceradan daha değerli olduğunu öğretmektir.
Sonuç
Doğru planlandığında tüplü dalış, çocukların hayatına özgüven, disiplin, çevre bilinci ve unutulmaz deneyimler kazandırabilecek eşsiz bir aktivitedir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için önce çok temel bir gerçeği kabul etmemiz gerekiyor.
Çocuk, küçük bir yetişkin değildir.
Onun öğrenme biçimi farklıdır, risk algısı farklıdır, stresle baş etme yöntemi farklıdır. Dolayısıyla güvenli çocuk dalışı da farklı düşünmeyi gerektirir. Belki de çocuk dalışıyla ilgili sormamız gereken ilk soru artık şu olmalıdır:
"Çocuğum kaç yaşında?" değil... "Çocuğum gerçekten hazır mı?"
Çünkü güvenli dalış derinlikle değil; doğru zamanda, doğru eğitimle ve doğru rehberlikle başlar.
Önemli Hatırlatma
Bahattin hocamızın bu yazısına ve hepsi birbirinden değerli diğer tüm yazılarına kendi sitesinden ulaşabilirsiniz.
