Gözlerinizi kapatın. Derin bir nefes alın, yavaşça karnınızın şiştiğini hissedin. Şimdi o nefesi verin ve bir an için hiçbir şey düşünmeyin. Zor, değil mi? Modern yaşamın telaşı içinde zihni susturmak neredeyse imkânsız hale geldi. Bildirimler, yapılacaklar listesi, toplantılar, endişeler… Hepsi zihnimizde aynı anda dans ediyor.
Peki ya size zihninizi susturmanın en sıra dışı yollarından birinin suyun altında olduğunu söylesem?
Serbest dalış (freediving) ilk bakışta bir ekstrem spor gibi görünür. Tek nefeste hiçbir tüp ya da ekipman olmadan suyun derinliklerine inmek. Ama bu sporun içine adım attığınızda fark edersiniz ki freediving bir derinlik yarışı olmaktan çok, kendinizle baş başa kalmanın en yalın halidir. Suyun altında sadece siz varsınız; kalbinizin ritmi, nefessizliğin sessizliği ve düşüncelerinizin yavaş yavaş sönüp gitmesi.
Nefes: Hem Başlangıç Hem Son
Freediving'in temeli nefes kontrolüdür. Dalışa başlamadan önce yapılan diyafragmatik nefes çalışmaları (karın nefesi ya da "belly breathing" olarak bilinen teknik) kalp atış hızını düşürür, sinir sistemini sakinleştirir ve kan basıncını azaltır. Bu teknik yoga geleneğinde binlerce yıldır bilinen bir şeydir. Nefesin kontrolü, yaşam enerjisinin (prana) kontrolü anlamına gelir.
İlginç olan şu ki, serbest dalıcılar bu hazırlık sürecini bir meditasyon seansından ayırt edemez hale gelirler. Singapurlu bir serbest dalıcı ve pozitif psikoloji araştırmacısı olan Evonne Fouesnant-Ong, freediving'e başladığı ilk derste diyafragmatik nefes çalışması yaptıktan sonra bir aydınlanma yaşadığını anlatır. Kalp atışının yavaşladığını, zihninin tüm düşüncelerden arındığını ve yalnızca nefesinin, rüzgârın ve dalgaların sesinin farkında olduğunu hissettiğini söyler. Ong'a göre bu deneyim, meditasyonun tam da özüdür.
Bedenin Gizli Sözleşmesi: Memeli Dalış Refleksi
İşte hikâyenin bilimsel boyutu burada devreye giriyor.
İnsan bedeni, yüzü soğuk suyla temas ettiğinde ve nefesini tuttuğunda "memeli dalış refleksi" (mammalian dive reflex) adı verilen otomatik bir fizyolojik yanıt sergiler. Bu refleks üç temel bileşenden oluşur: kalp atış hızının düşmesi (bradikardi), kanın uzuvlardan çekilerek beyin ve kalp gibi hayati organlara yönlendirilmesi (periferik vazokonstrüksiyon) ve derinliklerde akciğerlerin çökmesini önleyen kan kayması (blood shift).
Bu mekanizma aslında tüm memelilerde (foklardan yunuslara, balinalardan insanlara) var olan evrimsel bir miras. Bilim insanları bu refleksi yaşamın okyanuslarda başladığı dönemlerden kalma bir adaptasyon olarak yorumlar. Frontiers in Neuroscience dergisinde yayımlanan bir araştırmada, bu yanıt "bilinen en güçlü otonom refleks" olarak tanımlanmıştır (Panneton, 2020). Başka bir ifadeyle, su altına daldığınızda bedeniniz sizden önce davranır ve sizi koruma moduna alır.
Bradikardinin etkisi özellikle dikkat çekicidir; antrenman yapan serbest dalıcılarda kalp atış hızı dakikada 60-70'ten 20-30'a kadar düşebilir. Dünya rekortmeni serbest dalıcı Guillaume Néry, derin apne sırasında kalbinin dakikada 20 atıma indiğini ve bu durumun bir tür "bırakma ve kabul etme hali" yarattığını ifade eder. Néry'ye göre derin dalış hem bedenle hem de doğayla tam bir birleşme anıdır.
Guillaume Néry: The Exhilarating Peace of Freediving | TED Talk
Dünya rekortmeni serbest dalıcı Guillaume Néry'nin nefes kesen TED konuşması. Dalışın fiziksel ve duygusal boyutlarını şiirsel bir dille anlatıyor.
Rahatsızlıkla Barışmak
Freediving camiasında sıkça tekrarlanan bir ifade, dalışın ötesinde bir yaşam felsefesine dönüşür:
"Get comfortable with being uncomfortable." | Rahatsızlıkla rahat olmayı öğren.
Bu ifade, dalışın ötesinde bir yaşam felsefesine dönüşür.
Su altında nefes tutarken diyafram kasılmaya başlar; vücut nefes almak ister, zihin alarm verir. Serbest dalıcının yapması gereken şey, bu dürtüye direnmek değil, onu kabullenmektir. Tıpkı meditasyonda gelen düşünceleri yargılamadan gözlemlemek gibi. PADI Blog'da yayımlanan bir yazıda, freediving eğitmeni ve dalıcı Kris, statik apne sırasında farkındalığın büyük bir rol oynadığını ve bu kabul duygusunun hayatın dalışla ilgisi olmayan alanlarına da taşındığını belirtir.
Budist gelenekte de benzer bir kavram vardır, dukkha; yani kaçınılmaz rahatsızlık. Onu yok etmeye çalışmak yerine onunla birlikte var olmayı öğrenmek. Freediving, bu felsefeyi bedensel bir deneyime dönüştürür.
Denizin Altında "Şimdi"yi Bulmak
Mindfulness (yani bilinçli farkındalık) son yılların en popüler kavramlarından biri. Ama onu gerçekten deneyimlemek kitaplarda okuduğunuz kadar kolay değil. Freediving tam da bu noktada devreye giriyor. Su altında nefesinizi tuttuğunuzda sizi dikkatinizi dağıtacak hiçbir uyaran kalmıyor. Telefonunuz yok, ses yok, sosyal medya yok. Sadece bedeniniz, suyun dokunuşu ve kalbinizin ritmi var.
Farkındalığın üç temel bileşeni olarak görülen bilinçli olma, gevşeme ve kabul, serbest dalışın da temel taşlarıdır. Su altında kaslarınızın gergin olup olmadığını, düşüncelerinizin nereye gittiğini ve bedeninizin size ne söylediğini fark etmek zorundasınız; çünkü güvenliğiniz buna bağlıdır.
Son Nefes Değil, Yeni Bir Başlangıç
Freediving bir spor olduğu kadar, bir iç yolculuktur. Size nefesinizin gücünü, zihninizin sınırlarını ve bedeninizin bilgeliğini gösterir. Her dalış, suyun sessizliğinde kendinize yeniden dönmenin, gündelik kaosun ötesinde bir duruluk bulmanın davetiyesidir.
Belki hayatınızda hiç dalış yapmadınız. Belki denizden korkuyorsunuz bile. Ama bir gün, sakin bir koyda yüzünüzü suya değdirdiğinizde ve o ilk sessizliği duyduğunuzda anlayacaksınız; meditasyon her zaman bir yastığın üzerinde, bağdaş kurarak yapılmak zorunda değil.
Bazen en derin huzur, en derin sularda gizlidir.
Guillaume Néry — One Breath Around the World" — Néry ve eşi Julie Gautier'in birlikte çektiği, tek bir nefeste dünyayı dolaşan görsel bir şaheser. "Freediving'in meditasyonla kesiştiği o duyguyu ekrana taşıyan eşsiz bir kısa film.
Kaynaklar ve İleri Okuma
Panneton, W. M. (2020). "The Mammalian Diving Response: Inroads to Its Neural Control." Frontiers in Neuroscience, 14, 524. frontiersin.org
Panneton, W. M. (2013). "The Mammalian Diving Response: An Enigmatic Reflex to Preserve Life?" Physiology, 28(5), 284–297. PMC / NIH
Blue Corner Freedive (2024). "Why Freediving Will Calmly Blow Your Mind: Exploring the Tranquil Wonders Beneath the Surface." bluecornerfreedive.com