Yüzeye çıkıp dalış bilgisayarıma baktığımda "35 dakika" yazıyordu. Benim hissim ise on beş, belki yirmi dakika kadardı. Yanımdaki dalış arkadaşım tam tersini düşünüyordu; ona göre en az kırk beş dakika olmuştu. Aynı dalış, aynı derinlik, üç farklı zaman.
Dalış yapan hemen herkes bu tuhaflığı yaşamıştır. Su altında zaman bazen esner, bazen daralır, bazen de tamamen şeffaflaşıp elimizden akıp gider. Peki neden? Aynı otuz dakika, yüzeyde yorucu bir ofis toplantısında uzadıkça uzarken Kaş'ın on sekiz metrelik resiflerinde bir iç çekiş kadar kısa nasıl olur?
Bu sorunun cevabı, psikoloji, nörobilim ve dalış fizyolojisinin kesiştiği oldukça zengin bir kavşaktan geçiyor.
Öznel Deneyim: Dalıcıların Anlattıkları
Serbest dalıcılarla yapılan bir fenomenolojik çalışmada bu deneyim oldukça net biçimde belgelenmiş durumda. Araştırmacılar, dalıcıların özellikle keyifle geçen dalışlarda zamanın kısaldığını hissettiklerini, buna karşın iniş ve serbest düşüş fazlarında hafıza boşlukları yaşadıklarını bildirmişler. Yani su altında zaman algısı yalnızca "yavaşlamak" ya da "hızlanmak" gibi basit bir iki yönlü salınımdan ibaret değil; deneyimin niteliğine, ruh halimize, derinliğe ve verdiğimiz dikkate göre şekil değiştiren çok katmanlı bir algı.
Geçen sene Saros Körfezi'ndeki bir dalışım hâlâ zihnimde apayrı bir kategoride duruyor: yirmi iki metrede bir akya sürüsüyle karşılaşmak bana hem yüzyıl hem de üç saniye kadar gelmişti. Aynı anda hem donup kalıyordum hem de akıp gidiyordum. Bu sübjektif tuhaflığın altında oldukça ciddi bir biyoloji ve psikoloji yatıyor.
Derinliğin Kimyası: Azot Narkozunun Zamanla İmtihanı
Zaman algısındaki en sert bükülme derinlikte gerçekleşir.
2017'de Aerospace Medicine and Human Performance dergisinde yayımlanan Hobbs ve Kneller'ın çalışması bu konuda belki de en net verileri sunan araştırmalardan biri. Çalışmada dalıcılardan yüzeyde ve farklı derinliklerde (1, 11, 20, 30 ve 40 metrede) içlerinden 30'a kadar saymaları istenmiş. Sonuçlar dramatik; on bir metrenin altında dalıcılar zamanın çok daha yavaş geçtiğini düşünüyor. Yani yüzeyde "otuz saniye" diye bilinçli olarak saydığı süre, otuz metrede fiilen çok daha uzun sürmüş.
Araştırmacılar bu bozulmanın temel sebebi olarak inert gaz narkozunu, yani dalıcıların arasında "martini etkisi" ya da "derinliğin esrikliği" olarak bilinen durumu işaret ediyor. Sıkıştırılmış havadaki azot yüksek kısmi basınçta merkezî sinir sistemine hafif bir anestezik gibi etki eder. Etki önce yargı, muhakeme, kısa süreli bellek ve dikkat gibi üst düzey işlevlerde kendini gösterir. Birçok dalıcı bu duruma hafif bir alkol sarhoşluğunu andıran bir iyi hissetme duygusuyla girer.
Bu bilgi aslında çok yeni değil. 1835'te Junod, sıkıştırılmış hava solumanın beyin işlevlerini "etkinleştirdiğini" ve bir tür zihinsel canlılık oluşturduğunu yazmış. 1935'te Albert Behnke ise bu etkinin asıl sorumlusunun azotun kısmi basıncı olduğunu belirlemişti. Bugün Divers Alert Network (DAN) ve PADI gibi kurumlar narkozun görece tahmin edilemez bir durum olduğunu, aynı dalıcının farklı günlerde farklı seviyelerde etkilenebileceğini belirtiyor. Zaman duyusunun bulanıklaşması ise bu tablonun en az konuşulan ama en tehlikeli parçalarından biri; çünkü su altı güvenliği büyük ölçüde dakikaların doğru hesaplanmasına bağlı.
Akışın İçinde Kaybolmak: "Flow" Durumu ve Zaman
Ama zaman algısındaki değişim yalnızca kimyasal bir mesele değil. Macar psikolog Mihaly Csikszentmihalyi'nin 1970'lerde tanımladığı "akış" (flow) kavramı, derin bir odaklanma halinin zihinsel sonuçlarını anlatır. Kişi becerileriyle karşısındaki zorluk arasında mükemmel bir denge yakaladığında, eylem ve farkındalık birleşir, öz-bilinç silinir ve zamanın olağan akışı bozulur ve genellikle saatler dakikalar kadar kısa gelir.
Dalış, akış durumunun neredeyse ideal laboratuvarıdır. Somut hedefler vardır (derinliği koru, havayı izle, rotayı sür), anlık geri bildirim vardır (bilgisayar, spg, dalış arkadaşının el hareketi), ve "biraz yapılabilir ama yine de zorlayıcı" seviyesinde bir meydan okuma her dalışta hazırdır. Avustralyalı psikolog Susan Jackson'ın spor psikolojisi araştırmaları bu tür yüksek odaklanma gerektiren aktivitelerin akış deneyimini sıkça tetiklediğini gösteriyor. Dalıcıların "yüzeyin üstünde geçirdiğim bir saatten çok daha fazla dinlenmiş hissettim" dediği anlar çoğunlukla bu akış deneyiminin izidir.
İşin güzel tarafı, akışın yarattığı zaman kısalması narkozun yarattığı zaman kısalmasından nitelik olarak tamamen farklıdır. Biri farkındalığın bulanıklaşmasından, diğeri keskinleşmesinden doğar.
Biri tehlikeli bir imza, diğeri bir armağan.
Duyuların Yeniden Yapılanışı: Soğuk, Sessizlik ve Yerçekiminin Kaybı
Zaman algısını şekillendiren üçüncü faktör bedenimizin su altında yaşadığı duyusal dönüşümdür. Karada zamanı ölçmek için bilinçsizce kullandığımız pek çok ipucu — sıcaklık değişimleri, arka plan sesleri, sosyal etkileşim, yerçekimi hissi — aniden ortadan kalkar. Yerlerine tek tip bir mavi, sabit bir nefes ritmi ve sınırlı bir görüş açısı geçer. Beyin alışık olduğu zaman işaretlerini kaybedince kendi içsel saatine göre dümen kırmak zorunda kalır.
Soğuk suyun etkisi ise ayrı bir boyut ekler. Scientific Reports dergisinde 2026'da yayımlanan bir çalışma, kısa süreli soğuk maruziyetinin bile dikkat, işlem hızı ve karar alma davranışını anlamlı biçimde etkilediğini ortaya koydu. Araştırmacılar bu sonucu "dikkat teorisi" ile açıklıyor: Soğuk kaynaklı rahatsızlık duygusu, dikkat kaynaklarını birincil görevden başka yöne çevirir. Türkiye'nin kuzey kıyılarında kış dalışı yapan dalıcıların "zamanın yavaşladığı" hissi büyük olasılıkla bu fenomenle ilgilidir.
Bunların üzerine bir de görev yükü (task loading) eklenir. Çoklu görev gerektiren bir aktivitede beyin, her bilgiyi işlemek için ek kaynak ayırır ve içsel zaman saati yavaşlar ya da tamamen askıya alınır. Aynı otuz dakika, manzaranın tadını çıkardığımız ılık bir Ege dalışında ile navigasyon egzersizi yaptığımız soğuk bir Karadeniz dalışında iki farklı gerçekliğe dönüşür.
Bilmek Güvenliktir - Bilmek Aynı Zamanda Huzurdur
Peki tüm bunları bilmek ne işimize yarar? Öncelikle dalış hesaplı bir aktivitedir. Hava tüketiminin, dibe kalma süresinin, dekompresyon limitlerinin doğru yönetilmesi büyük ölçüde dakikalara bağlıdır. Eğer su altında sezgilerimizin gerçek zamandan saparak kısalabileceğini bilirsek, dalış bilgisayarımıza ve plan tablomuza güvenmeyi içgüdüsel olarak öğreniriz. Eğitimini tamamlamış bir dalıcı "hissiyat" ile "ölçüm" arasındaki farkı tanır ve her zaman ikincisinin tarafında durur.
Diğer yandan bu bilgi suyun altında neden bu kadar huzur bulduğumuzu da açıklıyor. Zamanın dışına çıkabilmek modern insanın en az tadabildiği lükslerden biri. Csikszentmihalyi'nin deyimiyle, "optimal deneyim" tam da bu: Kendini unutmak, akışa kapılmak, saatin varlığını bir süreliğine unutmak.
Bir sonraki dalışınızda belki bir an dalış bilgisayarınıza bakıp soruyu kendinize sorun: "Şu an sence kaç dakika geçti?"
Bu sorunun cevabı o gün suyun sizi nereye götürdüğünü anlatan küçük bir harita olacaktır.
Kaynaklar
Hobbs, M. & Kneller, W. (2017). Distortion of Prospective Time Production Underwater. Aerospace Medicine and Human Performance, 88(7), 677–681.
Kirkland, P. J., Imadojemu, S., Kirkland, D. L. (2023). Nitrogen Narcosis in Diving. StatPearls, NCBI Bookshelf.
Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience. New York: Harper & Row.
Scientific Reports (2026). Cold stress impacts cognitive performance in healthy volunteers: results from a randomized, controlled, cross-over study. Nature Publishing Group.
Jackson, S. A. & Csikszentmihalyi, M. (1999). Flow in Sports: The Keys to Optimal Experiences and Performances. Human Kinetics.
Divers Alert Network (DAN) & PADI. Nitrogen Narcosis: What Divers Need to Know.